नॅशनल अप्रेंटिसशिप ट्रेनिंग स्कीम : विद्यार्थ्यांसाठी अनुभव आणि रोजगाराची दुहेरी संधी

शैक्षणिक विशेष लेख

लेखिका : डॉ. ज्योती शेखर जाखेटे

प्राध्यापिका (व्यवस्थापन विभाग)

जी. एच. रायसोनी कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग अँड मॅनेजमेंट, जळगाव

भारतातील उच्च शिक्षण व्यवस्था गेल्या अनेक वर्षांपासून प्रामुख्याने सैद्धांतिक ज्ञानावर आधारित राहिली आहे. विद्यार्थी पदवी प्राप्त केल्यानंतर रोजगाराच्या क्षेत्रात प्रवेश करतात आणि त्यानंतर प्रत्यक्ष कामकाज शिकण्यास सुरुवात करतात. मात्र, वेगाने बदलणाऱ्या तंत्रज्ञानप्रधान आणि स्पर्धात्मक युगात केवळ पदवी पुरेशी नसून उद्योग क्षेत्राला प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव, कौशल्ये आणि समस्या सोडविण्याची क्षमता असलेले उमेदवार अपेक्षित आहेत.

याच पार्श्वभूमीवर भारत सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयाने सुरू केलेली राष्ट्रीय शिकाऊ उमेदवारी प्रशिक्षण योजना (नॅट्स २.०) उच्च शिक्षण आणि रोजगार यांच्यातील दरी कमी करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण ठरत आहे. विद्यार्थ्यांना शिकतानाच उद्योग क्षेत्रात काम करण्याची आणि प्रत्यक्ष अनुभव मिळविण्याची संधी देणारी ही योजना आजच्या काळाची गरज बनली आहे.

 

शिक्षण आणि उद्योग यांच्यातील प्रभावी दुवा

नॅट्स २.० चा मुख्य उद्देश विद्यार्थ्यांना रोजगारक्षम बनविणे हा आहे. या योजनेअंतर्गत विद्यार्थ्यांना शिक्षणादरम्यानच नामांकित कंपन्या, उद्योगसंस्था आणि विविध क्षेत्रांमध्ये सहा महिने ते एक वर्ष कालावधीची अधिकृत शिकाऊ उमेदवारी करण्याची संधी मिळते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना केवळ पुस्तकातील ज्ञान न राहता प्रत्यक्ष उद्योग क्षेत्रातील कामकाज, व्यावसायिक शिस्त, संवाद कौशल्ये आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अनुभव मिळतो.

आज अनेक कंपन्या अशा उमेदवारांना प्राधान्य देतात ज्यांना आधीच प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव आहे. त्यामुळे शिकाऊ उमेदवारी पूर्ण केलेले विद्यार्थी रोजगाराच्या स्पर्धेत अधिक सक्षम ठरतात.

 

शिकतानाच कमाईची संधी

नॅट्स २.० योजनेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ‘शिकताना कमवा’ ही संकल्पना. शिक्षण घेत असतानाच विद्यार्थ्यांना मासिक विद्यावेतन मिळते. सरकारकडून आणि संबंधित उद्योग संस्थेकडून मिळणाऱ्या आर्थिक सहाय्यामुळे विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या शैक्षणिक गरजा पूर्ण करण्यास मदत होते.

या प्रक्रियेमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये आर्थिक जबाबदारीची जाणीव निर्माण होते, आत्मविश्वास वाढतो आणि कुटुंबावरील आर्थिक भारही कमी होतो. शिक्षण आणि कमाई यांचा समतोल साधणारी ही व्यवस्था विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरत आहे.

 

उद्योग क्षेत्रासाठीही लाभदायी

नॅट्स २.० ही योजना केवळ विद्यार्थ्यांसाठीच नव्हे तर उद्योग क्षेत्रासाठीदेखील फायदेशीर आहे. कंपन्यांना त्यांच्या गरजेनुसार विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षण देता येते आणि भविष्यातील कुशल मनुष्यबळ तयार करता येते. यामुळे नवीन कर्मचाऱ्यांना पुन्हा प्रशिक्षण देण्यावरील खर्च कमी होतो.

अनेक अभ्यासांनुसार शिकाऊ उमेदवारी पूर्ण केलेल्या विद्यार्थ्यांपैकी मोठ्या प्रमाणावर विद्यार्थ्यांना त्याच संस्थेत कायमस्वरूपी रोजगार मिळतो. त्यामुळे उद्योग क्षेत्र आणि शिक्षण क्षेत्र यांच्यातील सहकार्य अधिक मजबूत होत आहे.

 

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण आणि प्रायोगिक शिक्षण

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० नुसार कौशल्याधारित, विद्यार्थीकेंद्रित आणि रोजगाराभिमुख शिक्षणाला विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे. या धोरणाच्या अंमलबजावणीसाठी पदवी शिक्षणातच उद्योग क्षेत्रातील प्रशिक्षणाचा समावेश करण्यात येत आहे. यामुळे शिक्षण अधिक परिणामकारक, अनुभवाधारित आणि भविष्याभिमुख बनत आहे. विद्यार्थ्यांना पदवी मिळेपर्यंतच व्यावसायिक अनुभव प्राप्त होत असल्याने रोजगाराच्या संधीही वाढतात.

 

जी. एच. रायसोनी महाविद्यालयात नॅशनल अप्रेंटिसशिप ट्रेनिंग स्कीमची प्रभावी अंमलबजावणी

जी. एच. रायसोनी कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग अँड मॅनेजमेंट, जळगाव यांनी बदलत्या काळाची गरज ओळखून प्रायोगिक आणि रोजगाराभिमुख शिक्षणाला प्राधान्य दिले आहे. महाविद्यालयातील विविध अभ्यासक्रमांमध्ये उद्योग क्षेत्राशी संलग्न प्रशिक्षण आणि मानधनासह नॅशनल अप्रेंटिसशिप ट्रेनिंग स्कीम (नॅट्स) प्रभावीपणे राबविण्यात येत आहे.

व्यवसाय प्रशासन, बँकिंग व वित्तव्यवस्था, कृत्रिम बुद्धिमत्ता व यंत्राधारित अध्ययन तसेच सायबर सुरक्षा व डिजिटल न्यायवैज्ञानिक अभ्यासक्रमांमध्ये विद्यार्थ्यांना उद्योग क्षेत्राशी थेट जोडण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. त्यामुळे विद्यार्थी पदवी प्राप्त करतानाच अनुभवी आणि रोजगारक्षम बनत आहेत. याशिवाय महाविद्यालयात उभारण्यात आलेल्या उद्योजकता संवर्धन केंद्राद्वारे विद्यार्थ्यांना व्यवसाय उभारणीसाठी आवश्यक मार्गदर्शन, प्रशिक्षण आणि सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जात आहेत. त्यामुळे विद्यार्थी केवळ नोकरी शोधणारे न राहता भविष्यात रोजगारनिर्माते बनण्याकडे वाटचाल करत आहेत.

जी. एच. रायसोनी इन्स्टिट्यूटच्या संचालिका प्रा. डॉ. प्रिती अग्रवाल यांच्या दूरदृष्टीपूर्ण नेतृत्व, मार्गदर्शन आणि विशेष पुढाकारामुळे विद्यार्थ्यांसाठी उद्योगाभिमुख, कौशल्याधारित आणि रोजगारकेंद्रित शिक्षणाच्या संधी अधिक प्रभावीपणे उपलब्ध होत आहेत. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली महाविद्यालयात नॅशनल अप्रेंटिसशिप ट्रेनिंग स्कीमची यशस्वी आणि प्रभावी अंमलबजावणी करण्यात येत असून विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासह त्यांची रोजगारक्षमता वाढविण्यास महत्त्वपूर्ण चालना मिळत आहे.

 

भविष्याचा मार्ग

आजच्या स्पर्धात्मक युगात केवळ पदवी प्राप्त करणे पुरेसे नाही. उद्योग क्षेत्रातील अनुभव, तांत्रिक कौशल्ये, व्यावसायिकता आणि नाविन्यपूर्ण विचारसरणी यांची जोड आवश्यक आहे. ‘नॅट्स २.०’ आणि प्रायोगिक पदवी शिक्षण ही त्या दिशेने उचललेली महत्त्वपूर्ण पावले आहेत.

शिक्षणाचा खरा उद्देश केवळ पदवी मिळवणे नसून सक्षम, आत्मविश्वासू आणि यशस्वी व्यक्तिमत्त्व घडवणे हा आहे. नॅशनल अप्रेंटिसशिप ट्रेनिंग स्कीम (नॅट्स २.०) आणि प्रायोगिक शिक्षण हीच विद्यार्थ्यांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठीची नवी दिशा ठरत आहे.