नवे तंत्रज्ञान, नवी कौशल्ये आणि बदलते शिक्षण : प्रा. डॉ. संजय शेखावत, अकॅडमिक डीन, जी. एच. रायसोनी महाविद्यालय, जळगाव

 विशेष लेख: नवे तंत्रज्ञान, नवी कौशल्ये आणि बदलते शिक्षण

प्रा. डॉ. संजय शेखावत
अकॅडमिक डीन
जी. एच. रायसोनी अभियांत्रिकी व व्यवस्थापन महाविद्यालय, जळगाव

आज जग झपाट्याने बदलत आहे आणि या बदलांच्या केंद्रस्थानी तंत्रज्ञान आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence), मशीन लर्निंग, रोबोटिक्स, डेटा सायन्स, इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT), स्मार्ट मॅन्युफॅक्चरिंग आणि स्वयंचलन यांसारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे उद्योगविश्वाचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणात बदलले आहे. काही वर्षांपूर्वी केवळ भविष्यातील कल्पना वाटणाऱ्या गोष्टी आज उद्योगांच्या दैनंदिन कामकाजाचा अविभाज्य भाग बनल्या आहेत. अशा वेगाने बदलणाऱ्या काळात शिक्षण व्यवस्थेलाही नव्या वास्तवाशी जुळवून घेणे अपरिहार्य झाले आहे.

याच पार्श्वभूमीवर भारतात लागू करण्यात आलेल्या राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० (NEP-2020) कडे महत्त्वाच्या बदलाच्या दृष्टीने पाहिले जाते. या धोरणामध्ये शिक्षण अधिक लवचिक, कौशल्याधारित आणि बहुविषयक करण्यावर भर देण्यात आला आहे. यामुळे विद्यार्थ्यांना केवळ एका विषयाच्या चौकटीत मर्यादित न राहता विविध शाखांमधील ज्ञान आत्मसात करण्याची संधी उपलब्ध झाली आहे.

आजच्या युगात स्मार्ट फॅक्टरी, स्वयंचलित रोबोट्स, डिजिटल ट्विन आणि इंटरनेट-आधारित उपकरणांचा वापर मोठ्या प्रमाणात होत आहे. त्यामुळे केवळ एकाच विषयाचे ज्ञान असलेल्या विद्यार्थ्यांपेक्षा विविध विषयांमध्ये समज असलेले विद्यार्थी अधिक सक्षम मानले जात आहेत.

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणामध्ये अनुभवाधारित शिक्षण (Experiential Learning) आणि उद्योग-संलग्न शिक्षणावर विशेष भर देण्यात आला आहे. विशेषतः ‘सेमिस्टर-लाँग इंटर्नशिप’ ही संकल्पना विद्यार्थ्यांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरत आहे.

पारंपरिक शिक्षण पद्धतीत विद्यार्थ्यांना सैद्धांतिक ज्ञान मिळते, मात्र प्रत्यक्ष उद्योगातील कामाचा अनुभव अनेकदा मर्यादित राहतो. त्यामुळे शिक्षण आणि उद्योगांच्या अपेक्षांमध्ये अंतर निर्माण होते. अनेक विद्यार्थ्यांना पदवी पूर्ण केल्यानंतर प्रत्यक्ष काम समजून घेण्यासाठी स्वतंत्र प्रशिक्षण घ्यावे लागते.

अशा वेळी दीर्घकालीन इंटर्नशिप महत्त्वाची ठरते. सहा महिने किंवा संपूर्ण सत्र उद्योगामध्ये काम करताना विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष प्रकल्पांवर काम करण्याची संधी मिळते. उत्पादन प्रक्रिया, गुणवत्ता नियंत्रण, प्रकल्प व्यवस्थापन, आधुनिक उपकरणांचा वापर आणि उद्योगातील कामकाजाची संस्कृती त्यांना जवळून अनुभवता येते.

यामुळे विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासालाही चालना मिळते. संवाद कौशल्य, संघभावना, वेळेचे नियोजन आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता अधिक विकसित होते. म्हणूनच आज अनेक कंपन्या केवळ गुणपत्रिकेकडे न पाहता विद्यार्थ्यांच्या प्रत्यक्ष अनुभवाला अधिक महत्त्व देताना दिसतात.

त्याचबरोबर ‘रिअल-वर्ल्ड प्रोजेक्ट्स’ विद्यार्थ्यांच्या नवोन्मेषी विचारांना चालना देतात. ऊर्जा बचत, स्मार्ट वाहतूक व्यवस्था, पर्यावरण संवर्धन किंवा उत्पादन कार्यक्षमता वाढविणे यांसारख्या विषयांवरील प्रकल्प विद्यार्थ्यांना वास्तवातील समस्यांकडे पाहण्याची नवी दृष्टी देतात. अनेकदा अशाच प्रकल्पांतून नव्या कल्पना, स्टार्टअप्स आणि पेटंट्सची निर्मिती घडून येते.

प्लेसमेंटच्या दृष्टीनेही अशा प्रकल्पांचे महत्त्व मोठे आहे. मुलाखतीदरम्यान विद्यार्थ्यांनी केलेल्या कामांविषयी सविस्तर चर्चा होते. प्रत्यक्ष अनुभव असलेल्या विद्यार्थ्यांकडे सांगण्यास ठोस उदाहरणे असतात, त्यामुळे त्यांच्यासाठी रोजगाराच्या संधी अधिक वाढतात.

भविष्यातील जगात केवळ पदवी मिळविणे पुरेसे ठरणार नाही. सतत नवीन कौशल्ये शिकण्याची तयारी, बदलत्या तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेण्याची मानसिकता आणि बहुविषयक दृष्टीकोन आवश्यक ठरणार आहे.

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण, बहुविषयक शिक्षण, उद्योग-संलग्न इंटर्नशिप आणि वास्तवाधारित प्रकल्प शिक्षण हे भविष्यातील शिक्षणाचे चार मजबूत स्तंभ ठरत आहेत. या माध्यमातून विद्यार्थी केवळ नोकरी शोधणारे नव्हे, तर नवे विचार मांडणारे, संधी निर्माण करणारे आणि समाजाच्या प्रगतीत योगदान देणारे सक्षम व्यावसायिक बनू शकतात.

तंत्रज्ञानाच्या नव्या युगात शिक्षणाचा उद्देश केवळ पदवी देणे एवढाच राहिलेला नाही, तर भविष्य घडवू शकणारी सक्षम पिढी तयार करणे हा आहे. आणि या परिवर्तनाची सुरुवात बहुविषयक शिक्षणातूनच होत आहे.

पूर्वी अभियांत्रिकी शिक्षणात प्रत्येक शाखा बहुतांश स्वतंत्र स्वरूपात शिकवली जात होती. उदाहरणार्थ, मेकॅनिकल इंजिनिअरिंग शिकणारा विद्यार्थी मशीन डिझाइन, थर्मोडायनॅमिक्स किंवा उत्पादन तंत्रज्ञान यापुरताच मर्यादित राहत असे. मात्र आता परिस्थिती बदलली आहे. उद्योगांना अशा अभियंत्यांची गरज आहे, ज्यांच्याकडे केवळ मशीनची समज नसून डेटा विश्लेषण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचीही जाण आहे. आज कोणतेही क्षेत्र पूर्णपणे स्वतंत्र राहिलेले नाही. ऑटोमोबाईल उद्योगात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर वाढला आहे, उत्पादन क्षेत्रात डेटा विश्लेषण महत्त्वाचे झाले आहे, तर कृषी क्षेत्रातही स्मार्ट तंत्रज्ञानाचा प्रभाव दिसून येतो. त्यामुळे बहुविषयक ज्ञान ही केवळ संकल्पना न राहता भविष्यातील यशाची गरज बनली आहे.

याच कारणामुळे ‘मेजर’ आणि ‘मायनर’ पदवीची संकल्पना महत्त्वाची ठरत आहे. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी मेकॅनिकल इंजिनिअरिंगमध्ये मेजर आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्समध्ये मायनर निवडत असेल, तर त्याला पारंपरिक अभियांत्रिकी ज्ञानासोबत आधुनिक तंत्रज्ञानाचेही ज्ञान मिळू शकते. भविष्यातील उद्योगांना अशाच मिश्र कौशल्यांच्या तरुणांची गरज असणार आहे. उद्योगक्षेत्रात आज ‘क्रॉस-डोमेन स्किल्स’ असलेल्या विद्यार्थ्यांना विशेष मागणी आहे. उद्योगांचे मत स्पष्ट आहे—केवळ पुस्तकातील तांत्रिक ज्ञान पुरेसे नाही; विविध तंत्रज्ञानांचा समन्वय साधून समस्या सोडवण्याची क्षमता अधिक महत्त्वाची आहे.