एआय युगातील उच्च शिक्षणव्यवस्था : आव्हाने, संधी आणि नवी दिशा

  शैक्षणिक विशेष लेख

– प्रा. डॉ. प्रिती अग्रवाल

संचालिका, जी. एच. रायसोनी महाविध्यालय, जळगाव

आज संपूर्ण जग एका अभूतपूर्व तांत्रिक परिवर्तनातून जात आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात ‘एआय’ ही केवळ तंत्रज्ञान क्षेत्रापुरती मर्यादित राहिलेली नसून ती आपल्या दैनंदिन जीवनशैलीचा, कामकाजाचा, निर्णयप्रक्रियेचा आणि शिक्षणाचा अविभाज्य भाग बनली आहे. मोबाईलमधील व्हॉइस असिस्टंट, ऑनलाइन बँकिंग, डिजिटल पेमेंट्स, ई-कॉमर्स, आरोग्यसेवा, शेती, उद्योग, संशोधन, मनोरंजन आणि शासकीय सेवा या सर्व क्षेत्रांमध्ये एआयने प्रवेश केला आहे. आज आपण नकळतपणे एआयचा वापर करत आहोत आणि येणाऱ्या काळात त्याचा प्रभाव आणखी व्यापक होणार आहे.

या बदलांपासून शिक्षण क्षेत्र वेगळे राहू शकत नाही. उलटपक्षी, भविष्यातील पिढी घडविण्याची जबाबदारी शिक्षण व्यवस्थेवर असल्यामुळे एआयचा सर्वाधिक प्रभाव उच्च शिक्षण क्षेत्रावर पडणार आहे. त्यामुळे आजचा प्रश्न एआय येणार का हा नसून, एआय हे वास्तवात आपल्या जीवनात आलेलेच आहे. त्यामुळे या नव्या युगातील आव्हाने आणि संधी स्वीकारण्यासाठी आपली शैक्षणिक व्यवस्था कितपत सज्ज आहे, हा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न आपल्या समोर उभा आहे."

विविध जागतिक संशोधन अहवालांनुसार, आज शाळेत शिक्षण घेत असलेल्या विद्यार्थ्यांपैकी सुमारे ८५ टक्के विद्यार्थी भविष्यात अशा व्यवसायांमध्ये कार्यरत असतील, जे आज अस्तित्वातही नाहीत. रोजगाराचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. अनेक पारंपरिक नोकऱ्या बदलतील, काही पूर्णपणे नाहीशा होतील आणि नव्या कौशल्यांवर आधारित रोजगाराच्या असंख्य संधी निर्माण होतील. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना केवळ पदवी देणे पुरेसे राहणार नाही; त्यांना ‘जॉब रेडी’, ‘फ्यूचर रेडी’ आणि ‘इनोव्हेशन रेडी’ बनविणे ही उच्च शिक्षण संस्थांची सर्वात मोठी जबाबदारी असेल.

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण आणि एआयची सांगड

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP) हे विद्यार्थीकेंद्रित, कौशल्याधारित आणि बहुविषयक शिक्षणावर भर देणारे धोरण आहे. मात्र आगामी काळात या धोरणामध्ये एआय साक्षरता, डिजिटल कौशल्ये आणि तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर यांची अधिक व्यापक सांगड घालावी लागणार आहे.

विद्यार्थ्यांना केवळ तंत्रज्ञानाचा वापर करता येणे पुरेसे नाही, तर त्यामागील तत्त्वे समजणे, माहितीचे विश्लेषण करणे, योग्य निर्णय घेणे आणि नवोपक्रम घडवून आणणे यासाठी त्यांना तयार करावे लागेल. त्यामुळे शिक्षण व्यवस्थेला पारंपरिक ज्ञानकेंद्रित दृष्टिकोनातून कौशल्यकेंद्रित आणि तंत्रज्ञानाभिमुख दृष्टिकोनाकडे वाटचाल करावी लागेल.

एआय साक्षरता : काळाची गरज

एकेकाळी संगणक साक्षरता ही विशेष कौशल्य मानली जात होती. आज ती मूलभूत गरज झाली आहे. त्याचप्रमाणे आगामी काळात एआय साक्षरता हे प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी आवश्यक कौशल्य ठरणार आहे.

विद्यार्थ्यांना एआय म्हणजे काय, ते कसे कार्य करते, त्याच्या मर्यादा काय आहेत, त्याचा नैतिक वापर कसा करायचा आणि त्याचा अभ्यास, संशोधन, व्यवसाय व समाजकारणात उपयोग कसा करता येईल याची माहिती असणे आवश्यक आहे. एआयचा वापर केवळ माहिती मिळविण्यासाठी नव्हे तर समस्या सोडविण्यासाठी, नवोपक्रम घडविण्यासाठी आणि नवीन संधी निर्माण करण्यासाठी करणे आवश्यक आहे.

चॅटजीपीटीपलीकडील एआयचे विश्व

आज अनेकांच्या दृष्टीने चॅटजीपीटी म्हणजे एआय. प्रत्यक्षात एआय हे त्यापेक्षा कितीतरी व्यापक क्षेत्र आहे. मशीन लर्निंग, डीप लर्निंग, डेटा अॅनालिटिक्स, कॉम्प्युटर व्हिजन, रोबोटिक्स, जनरेटिव्ह एआय, एआय एजंट्स आणि इंटेलिजंट ऑटोमेशन यांसारख्या अनेक शाखा भविष्यातील उद्योगविश्वाला दिशा देत आहेत.

आगामी काळात विद्यार्थ्यांनी केवळ एआय टूल्स शिकून चालणार नाही, तर प्रभावी प्रॉम्प्ट इंजिनिअरिंग, एआय-आधारित संशोधन, डेटा विश्लेषण, स्वतःचे शैक्षणिक एआय एजंट विकसित करणे आणि विविध क्षेत्रांतील समस्या सोडविण्यासाठी एआयचा वापर करणे शिकणे आवश्यक आहे.  एआय हे कॉपी-पेस्ट करण्याचे साधन नाही. उलट ते विचारांना चालना देणारे, सर्जनशीलतेला गती देणारे आणि ज्ञाननिर्मितीची प्रक्रिया अधिक प्रभावी बनविणारे साधन आहे.

भविष्यातील रोजगार आणि बदलणारे करिअर पर्याय

आज जग इंडस्ट्री 4.0 कडून इंडस्ट्री 5.0 कडे वाटचाल करत आहे. ऑटोमेशन, डेटा अॅनालिटिक्स, रोबोटिक्स आणि एआयमुळे रोजगार क्षेत्रात मोठे बदल घडत आहेत. संगणक आणि यंत्रांद्वारे सहजपणे करता येणारी अनेक नियमित कामे आता स्वयंचलित होत आहेत, तर त्याचवेळी नवीन तंत्रज्ञानावर आधारित रोजगाराच्या संधी निर्माण होत आहेत.

एआय स्पेशालिस्ट, डेटा सायंटिस्ट, मशीन लर्निंग इंजिनिअर, एआय ट्रेनर, प्रॉम्प्ट इंजिनिअर, सायबर सिक्युरिटी तज्ज्ञ, डिजिटल प्रॉडक्ट डिझायनर, एआय एथिक्स कन्सल्टंट, ऑटोमेशन आर्किटेक्ट यांसारख्या भूमिका भविष्यात अधिक महत्त्वाच्या ठरणार आहेत.  म्हणूनच विद्यार्थ्यांनी एका कौशल्यावर अवलंबून न राहता सतत शिकण्याची मानसिकता विकसित करणे आवश्यक आहे. भविष्यात पदवी हा शिक्षणाचा शेवट नसून सतत शिक्षणाच्या प्रवासाची सुरुवात असेल.

कौशल्याधारित शिक्षणाची नवी दिशा

भविष्यातील रोजगार बाजारपेठेत यशस्वी होण्यासाठी विद्यार्थ्यांकडे केवळ शैक्षणिक ज्ञान असणे पुरेसे राहणार नाही. समस्या सोडविण्याची क्षमता, विश्लेषणात्मक विचार, संवाद कौशल्य, नेतृत्व, टीमवर्क, डिजिटल साक्षरता, नवोपक्रमशीलता आणि उद्योजकता हे गुण तितकेच महत्त्वाचे ठरणार आहेत.

                        

यासाठी अॅक्टिव्हिटी बेस्ड लर्निंग, प्रोजेक्ट बेस्ड लर्निंग, डिझाईन थिंकिंग, केस स्टडीज, अनुभवाधारित शिक्षण आणि हँड्स-ऑन ट्रेनिंग यांना अधिक महत्त्व दिले पाहिजे. विद्यार्थ्यांनी केवळ संकल्पना समजून न घेता त्या प्रत्यक्षात वापरण्याची क्षमता विकसित करणे आवश्यक आहे.

इंडस्ट्री-अलाइन अभ्यासक्रम : रोजगारक्षम शिक्षणाची गुरुकिल्ली

आजही अनेक वेळा शिक्षण संस्था आणि उद्योगांच्या अपेक्षा यांच्यात मोठी दरी दिसून येते. परिणामी पदवीधर विद्यार्थ्यांना रोजगारासाठी अतिरिक्त प्रशिक्षण घ्यावे लागते.  ही दरी कमी करण्यासाठी उद्योग प्रतिनिधी, नियोक्ते, माजी विद्यार्थी आणि कार्यरत व्यावसायिक यांच्या अभिप्रायाच्या आधारे अभ्यासक्रम सातत्याने अद्ययावत केला पाहिजे. एआय, मशीन लर्निंग, डेटा अॅनालिटिक्स, क्लाऊड कॉम्प्युटिंग, सायबर सिक्युरिटी, डिजिटल मार्केटिंग, स्टार्टअप मॅनेजमेंट आणि उद्योजकता यांसारख्या विषयांचा समावेश करणे अत्यावश्यक आहे.

इंटर्नशिप, लाईव्ह प्रोजेक्ट्स, उद्योगभेटी, अप्रेंटिसशिप आणि प्रत्यक्ष उद्योग समस्यांवर आधारित प्रकल्प विद्यार्थ्यांच्या रोजगारक्षमतेत मोठी भर घालू शकतात.

सक्षम शिक्षक : परिवर्तनाचा केंद्रबिंदू

एआय शिक्षकांची जागा घेणार नाही; परंतु एआयचा प्रभावी वापर करणारे शिक्षक निश्चितच शिक्षणाचे स्वरूप बदलतील. त्यामुळे शिक्षकांना सतत शिकण्याची मानसिकता विकसित करावी लागेल.

आज अपस्किलिंग, रिस्किलिंग आणि क्रॉस-स्किलिंग ही प्रत्येक शिक्षकाची गरज बनली आहे. एआय टूल्स, डिजिटल पेडागॉजी, डेटा-आधारित अध्यापन, वैयक्तिकृत शिक्षण आणि नव्या तंत्रज्ञानाचा वापर यांचे प्रशिक्षण शिक्षकांना सातत्याने मिळाले पाहिजे. सक्षम विद्यार्थी घडविण्यासाठी सक्षम शिक्षक आणि दूरदृष्टी असलेले व्यवस्थापन ही सर्वात मोठी गरज आहे.

एआय आणि मानवी क्रिएटिव्हिटी

एआय माहिती तयार करू शकते, विश्लेषण करू शकते, कोड लिहू शकते आणि अनेक प्रक्रिया स्वयंचलित करू शकते. परंतु सर्जनशीलता, भावनिक बुद्धिमत्ता, नैतिक निर्णयक्षमता, नेतृत्व आणि मानवी मूल्ये ही अजूनही माणसाचीच ताकद आहे.

शेवटी एआयची निर्मिती देखील मानवानेच केली आहे. त्यामुळे एआय आणि मानवी बुद्धिमत्ता यांच्यात स्पर्धा नसून सहकार्याचे नाते आहे. भविष्यात यश त्यांनाच मिळेल जे एआयचा प्रभावी वापर करताना स्वतःची सर्जनशीलता, कल्पकता आणि नवोपक्रमशीलता टिकवून ठेवतील.

एआय आधारित स्टार्टअप्स आणि उद्योजकता

भारताची स्टार्टअप परिसंस्था जगातील सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या परिसंस्थांपैकी एक आहे. एआय आधारित स्टार्टअप्स, हेल्थटेक, अॅग्रीटेक, फिनटेक, एडटेक आणि स्मार्ट मॅन्युफॅक्चरिंग यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर संधी उपलब्ध होत आहेत.

महाविद्यालयांनी विद्यार्थ्यांना नोकरी शोधणारे नव्हे तर रोजगार निर्माण करणारे उद्योजक बनविण्यावर भर दिला पाहिजे. स्टार्टअप इन्क्युबेशन, बिझनेस मॉडेल डेव्हलपमेंट, पेटंट सहाय्य, उद्योगतज्ज्ञांचे मार्गदर्शन आणि गुंतवणूकदारांशी संवाद यांसारख्या सुविधा उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे.

भविष्याभिमुख इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि सेंटर ऑफ एक्सलन्स

एआयच्या युगात केवळ वर्गखोल्या आणि पारंपरिक प्रयोगशाळा पुरेशा राहणार नाहीत. विद्यार्थ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रत्यक्ष अनुभव देणारे सक्षम इन्फ्रास्ट्रक्चर उभारणे आवश्यक आहे.

प्रत्येक उच्च शिक्षण संस्थेमध्ये इनोव्हेशन आणि इन्क्युबेशन सेल, एआय लॅब, AR/VR लॅब, मेकर स्पेस, संशोधन केंद्रे आणि उद्योगांच्या सहकार्याने विकसित केलेली सेंटर ऑफ एक्सलन्स असणे गरजेचे आहे. अशा सुविधांमुळे विद्यार्थ्यांना उद्योगमान्य कौशल्ये, संशोधनाची संधी आणि नवोपक्रमाचे व्यासपीठ उपलब्ध होते.

मार्कशीट ते स्कील पासपोर्ट  : मूल्यमापनातील नवा प्रवास

भविष्यात केवळ गुणपत्रिका विद्यार्थ्यांच्या क्षमतेचे संपूर्ण मूल्यमापन करू शकणार नाही. विद्यार्थ्यांची प्रत्यक्ष कौशल्ये, संशोधन, इंटर्नशिप, प्रकल्प, स्टार्टअप उपक्रम आणि सामाजिक योगदान यांनाही तितकेच महत्त्व मिळणार आहे.

त्यामुळे डिजिटल पोर्टफोलिओ, स्किल कार्ड, मायक्रो-क्रेडेन्शियल्स, इंडस्ट्री सर्टिफिकेशन्स आणि आउटकम बेस्ड एज्युकेशन यांना अधिक महत्त्व प्राप्त होईल. भविष्यात यशाचे मोजमाप केवळ गुणांवर नव्हे तर कौशल्यांवर आणि प्रत्यक्ष कामगिरीवर होईल.

जी. एच. रायसोनी इन्स्टिट्यूट : भविष्याभिमुख शिक्षणाचा आदर्श 

जी. एच. रायसोनी इन्स्टिट्यूटमध्ये भविष्यकालीन शिक्षणाच्या गरजा ओळखून विद्यार्थ्यांना उद्योग, संशोधन आणि उद्योजकतेसाठी सक्षम बनविण्याच्या दृष्टीने विविध उपक्रम सातत्याने राबविले जात आहेत. संस्थेने शिक्षण, कौशल्य विकास, संशोधन आणि नवोपक्रम यांचा समतोल साधत विद्यार्थ्यांसाठी एक सक्षम शैक्षणिक परिसंस्था निर्माण केली आहे.

संस्थेमध्ये विविध उद्योगांच्या सहकार्याने सेंटर ऑफ एक्सलन्स (Centre of Excellence) विकसित करण्यात आले असून विद्यार्थ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञान, संशोधन आणि उद्योगमान्य कौशल्यांचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळतो. या केंद्रांमधून विद्यार्थ्यांना नव्या तंत्रज्ञानातील प्रगत प्रशिक्षण, प्रकल्प आणि संशोधनाच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या जातात.

इंडस्ट्री पा      र्टनरशिप आणि इंडस्ट्री कनेक्ट हे संस्थेचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. विविध नामांकित उद्योग, तंत्रज्ञान कंपन्या आणि कॉर्पोरेट संस्थांशी असलेल्या सहकार्यामुळे विद्यार्थ्यांना इंटर्नशिप, लाईव्ह प्रोजेक्ट्स, औद्योगिक भेटी, तज्ज्ञ व्याख्याने आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होतात. यामुळे शिक्षण आणि उद्योग यांच्यातील दरी कमी होण्यास मदत होते.

विद्यार्थ्यांमध्ये उद्योजकतेची मानसिकता विकसित करण्यासाठी संस्थेमध्ये इन्क्युबेशन सेंटर आणि स्टार्टअप संस्कृतीला विशेष प्रोत्साहन दिले जाते. विद्यार्थ्यांच्या नाविन्यपूर्ण कल्पनांना व्यवसायिक स्वरूप देण्यासाठी मेंटरिंग, प्रोटोटाइप डेव्हलपमेंट, स्टार्टअप मार्गदर्शन, पेटंट सहाय्य आणि उद्योगतज्ज्ञांचे मार्गदर्शन उपलब्ध करून दिले जाते.

नवोपक्रमशील विचारांना चालना देण्यासाठी संस्थेमध्ये नियमितपणे हॅकाथॉन, इनोव्हेशन चॅलेंजेस, प्रोजेक्ट स्पर्धा, आयडिया कॉन्टेस्ट आणि टेक्निकल फेस्टिव्हल्स आयोजित केले जातात. यामुळे विद्यार्थ्यांची समस्या सोडविण्याची क्षमता, टीमवर्क, सर्जनशीलता आणि नेतृत्वगुण विकसित होतात.

आजच्या डिजिटल युगाच्या गरजा लक्षात घेऊन AI आणि Emerging Technologies Training वर विशेष भर दिला जात आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), मशीन लर्निंग, डेटा सायन्स, इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT), सायबर सिक्युरिटी, क्लाऊड कॉम्प्युटिंग, रोबोटिक्स आणि डिजिटल ट्रान्सफॉर्मेशन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विद्यार्थ्यांना अद्ययावत प्रशिक्षण दिले जाते. यामुळे विद्यार्थी भविष्यातील रोजगार संधींसाठी अधिक सक्षम बनतात.

विद्यार्थ्यांप्रमाणेच प्राध्यापकांचे सातत्यपूर्ण कौशल्यवर्धनही संस्थेच्या प्राधान्यक्रमात आहे. यासाठी Faculty Upskilling and Reskilling Programs, फॅकल्टी डेव्हलपमेंट प्रोग्राम्स (FDPs), इंडस्ट्री इमर्शन उपक्रम, AI आधारित प्रशिक्षण आणि संशोधन कार्यशाळा नियमितपणे आयोजित केल्या जातात. सक्षम प्राध्यापक घडविल्याशिवाय सक्षम विद्यार्थी घडू शकत नाहीत, या विचारावर संस्थेचा विश्वास आहे.

संस्थेमध्ये Outcome Based Education (OBE) प्रणाली प्रभावीपणे राबविण्यात येत असून विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या परिणामांवर विशेष लक्ष केंद्रित केले जाते. केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याऐवजी विद्यार्थ्यांनी कोणती कौशल्ये आत्मसात केली, त्यांची समस्या सोडविण्याची क्षमता किती विकसित झाली आणि ते उद्योगासाठी कितपत तयार झाले याचे सातत्याने मूल्यमापन केले जाते.

विद्यार्थ्यांना केवळ पदवीधर न बनवता उद्योगासाठी सक्षम, तंत्रज्ञानसज्ज, नवोपक्रमशील आणि जबाबदार नागरिक बनविणे हे जी. एच. रायसोनी इन्स्टिट्यूटचे प्रमुख ध्येय आहे. त्यामुळे ही संस्था केवळ शिक्षण देणारी संस्था नसून भविष्यातील नेतृत्व, संशोधन, उद्योजकता आणि तंत्रज्ञानसक्षम भारत घडविण्याचे प्रभावी केंद्र म्हणून कार्यरत आहे. आजच्या ज्ञानाधारित आणि तंत्रज्ञानकेंद्रित युगात विकसित भारताच्या निर्मितीसाठी सक्षम विद्यार्थी आणि सक्षम शिक्षक हीच सर्वात मोठी ताकद आहे. कौशल्याधारित, उद्योगाभिमुख आणि नवोपक्रमशील शिक्षणासोबत प्राध्यापकांचे सातत्यपूर्ण कौशल्यवर्धन साधत ‘सक्षम विद्यार्थी – सक्षम शिक्षक – सक्षम संस्था – सक्षम भारत’ ही साखळी अधिक बळकट करण्यासाठी संस्था कटिबद्ध असून विकसित भारताच्या स्वप्नपूर्तीत आपले मोलाचे योगदान देत आहे.